با انقلاب‌های صنعتی چه بر سر سیارۀ زمین آورده‌ایم

تغییرات اقلیمی کنونی، بیش از هر چیز نتیجه فعالیت‌های انسانی است؛ فعالیت‌هایی که مقدار گازهای گلخانه‌ای را در جو افزایش می‌دهند. این گازها گرمایی را که باید از زمین به فضا بازگردد جذب و دوباره منتشر می‌کنند، و به همین دلیل زمین به‌تدریج گرم‌تر می‌شود. هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم (IPCC، 2023) تأکید می‌کند که فعالیت‌های انسانی، به‌ویژه انتشار گازهای گلخانه‌ای، به‌طور قطعی باعث گرمایش جهانی شده‌اند.

مهم‌ترین علت‌های انسانی تغییر اقلیم :

• افزایش بیش از حد جمعیت: فشار بیشتری بر محیط‌زیست وارد می‌کند، چون با بیشتر شدن جمعیت، نیاز به غذا، آب، زمین، انرژی، مسکن و حمل‌ونقل هم افزایش می‌یابد. تأمین این نیازها می‌تواند باعث برداشت سریع‌تر از جنگل‌ها، منابع معدنی، خاک و آب شیرین شود. از طرف دیگر، مصرف بیشتر انرژی و تغییر کاربری زمین‌ها نیز به تشدید تغییرات اقلیمی کمک می‌کند. افزایش تولید و مصرف همچنین به معنای تولید فاضلاب، پلاستیک، مواد شیمیایی و زباله بیشتر است؛ موادی که می‌توانند آلودگی هوا، آب و خاک را افزایش دهند. میزان جمعیت بخشی بسیار مهم از مسئله است. درست است که مقدار مصرف هر فرد و شیوه تولید، استفاده و مدیریت منابع نیز نقش بسیار مهمی در میزان آسیب به محیط‌زیست دارند. اما حتی در فضای دانشگاهی و سیاست گذاری به جای پرداختن به معظل رشد جمعیت، نگرانی اغلب متمرکز بر عواقب پیری جمعیت است. روی یک سیاره محدود، جمعیت نمی‌تواند تا ابد رشد کند. این گذار در هر صورت اتفاق می‌افتد؛ یا خودمان با فرزندآوری کمتر با آن سازگار می‌شویم، یا کمبود منابع، جنگ بر سر آب و غذا و سخت‌تر شدن زندگی ما را به آن مجبور می‌کند.

• سوزاندن سوخت‌های فسیلی: استفاده از زغال‌سنگ، نفت و گاز طبیعی برای تولید برق، گرمایش، حمل‌ونقل و فعالیت‌های صنعتی، مقدار زیادی دی‌اکسید کربن (CO₂) وارد جو می‌کند. IPCC (2023) سوزاندن سوخت‌های فسیلی و فرایندهای صنعتی را بزرگ‌ترین منابع انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از فعالیت انسان می‌داند.
• جنگل‌زدایی و تغییر کاربری زمین: قطع یا سوزاندن جنگل‌ها، کربن ذخیره‌شده در درختان و خاک را آزاد می‌کند و هم‌زمان توانایی طبیعت برای جذب دی‌اکسید کربن را کاهش می‌دهد. ناسا (2026) سوزاندن سوخت‌های فسیلی و جنگل‌زدایی را از منابع اصلی افزایش دی‌اکسید کربن در جو معرفی می‌کند.
• کشاورزی و دامداری: دامداری، مدیریت کود دامی و کشت برنج از منابع مهم انتشار متان هستند. همچنین تولید و مصرف کودهای شیمیایی باعث انتشار اکسید نیتروژن می‌شود. ناسا (2026) دامداری، شالیزارها، کود دامی و کودهای کشاورزی را از منابع مهم متان و اکسید نیتروژن ناشی از فعالیت انسان می‌داند.
• صنعت و تولید سیمان: فعالیت‌های صنعتی، دی‌اکسید کربن و برخی گازهای گلخانه‌ای قوی‌تر را منتشر می‌کنند. تولید سیمان نیز هم از راه مصرف سوخت فسیلی و هم از راه واکنش شیمیایی تبدیل سنگ آهک، CO₂ آزاد می‌کند. IPCC (2023) گزارش می‌دهد که صنعت، انرژی، حمل‌ونقل و ساختمان‌ها در مجموع حدود ۷۹ درصد از انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای در سال ۲۰۱۹ را به خود اختصاص داده‌اند.
• پسماند و زباله: مواد آلی در محل‌های دفن زباله، وقتی بدون اکسیژن کافی تجزیه می‌شوند، متان تولید می‌کنند. ناسا (2026) محل‌های دفن زباله را یکی از منابع مهم متان انسانی معرفی می‌کند.

عوامل طبیعی مانند فوران‌های آتشفشانی، تغییرات فعالیت خورشید و چرخه‌های طبیعی اقیانوس و جو نیز می‌توانند به‌طور موقت بر اقلیم زمین اثر بگذارند. با این حال، این عوامل نمی‌توانند گرمایش پایدار و گسترده‌ای را که از میانه قرن بیستم تاکنون مشاهده شده توضیح دهند. ناسا (2026) گزارش می‌دهد که انرژی خورشیدی افزایش پایداری نداشته که بتواند روند گرمایش کنونی را توضیح دهد، و مدل‌های اقلیمی بدون در نظر گرفتن افزایش گازهای گلخانه‌ای قادر به بازسازی گرمایش اخیر نیستند.

شواهد

۱. افزایش دمای جهانی

داده‌های ایستگاه‌های هواشناسی، ماهواره‌ها، کشتی‌ها و شناورهای اقیانوسی نشان می‌دهد که دمای سطح زمین در بلندمدت افزایش یافته است. IPCC (2023) گزارش می‌دهد که میانگین دمای سطح زمین در دوره ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۰ حدود ۱.۱ درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین سال‌های ۱۸۵۰ تا ۱۹۰۰ بوده است.

۲. افزایش غلظت گازهای گلخانه‌ای

اندازه‌گیری‌های مستقیم جو و شواهد به‌دست‌آمده از حباب‌های هوای گرفتار در یخ‌های باستانی نشان می‌دهد که مقدار دی‌اکسید کربن، متان و اکسید نیتروژن از زمان صنعتی‌شدن به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. آزمایشگاه پایش جهانی NOAA (2025) گزارش می‌دهد که اثر گرمایشی گازهای گلخانه‌ایِ بلندعمر در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۱۹۹۰ حدود ۵۴ درصد بیشتر شده است. در همین گزارش آمده است که دی‌اکسید کربن مسئول حدود ۸۱ درصد از این افزایش بوده است.

۳. گرم‌شدن اقیانوس‌ها

اقیانوس‌ها بخش بزرگی از انرژی اضافیِ گیر افتاده در سامانه اقلیمی زمین را جذب می‌کنند. ناسا (2024b) گزارش می‌دهد که حدود ۹۰ درصد انرژی اضافی در سامانه اقلیمی زمین در اقیانوس‌ها ذخیره می‌شود و ۱۰۰ متر بالایی اقیانوس‌ها از سال ۱۹۶۹ تاکنون حدود ۰.۳۳ درجه سانتی‌گراد گرم‌تر شده است.

۴. ذوب یخ‌ها

مشاهدات نشان می‌دهد که یخچال‌های طبیعی در بسیاری از مناطق جهان در حال عقب‌نشینی‌اند و صفحات یخی گرینلند و جنوبگان جرم خود را از دست می‌دهند. ناسا (2024b) گزارش می‌دهد که گرینلند بین سال‌های ۱۹۹۳ تا ۲۰۱۹ به‌طور متوسط سالانه حدود ۲۷۹ میلیارد تن یخ از دست داده و جنوبگان نیز در همین دوره سالانه حدود ۱۴۸ میلیارد تن یخ از دست داده است.

۵. بالا آمدن سطح دریاها

سطح جهانی دریاها به دو دلیل اصلی بالا می‌آید: آب دریا با گرم‌شدن منبسط می‌شود، و ذوب یخچال‌ها و صفحات یخی آب بیشتری وارد اقیانوس‌ها می‌کند. ناسا (2024b) گزارش می‌دهد که سطح جهانی دریاها در قرن بیستم حدود ۲۰ سانتی‌متر افزایش یافته و سرعت افزایش سطح دریا در دو دهه اخیر تقریباً دو برابر میانگین قرن گذشته بوده است.

۶. تغییر در رخدادهای شدید آب‌وهوایی

تغییر اقلیمِ ناشی از فعالیت انسان، فراوانی و شدت برخی رخدادهای شدید آب‌وهوایی را افزایش داده است. ناسا (2024a) از موج‌های گرمای طولانی‌تر و شدیدتر، افزایش شرایط مستعد آتش‌سوزی، خشکسالی‌های طولانی‌تر در برخی مناطق و بارش‌های سنگین‌تر در بعضی توفان‌های حاره‌ای به‌عنوان پیامدهای مشاهده‌شده یاد می‌کند. IPCC (2023) نیز نتیجه می‌گیرد که تغییر اقلیم انسانی هم‌اکنون بر رخدادهای شدید آب‌وهوایی و اقلیمی در همه مناطق جهان اثر گذاشته است.

۷. شواهد تاریخی اقلیم

دانشمندان برای بازسازی اقلیم گذشته از یخ‌مغزه‌ها، حلقه‌های رشد درختان، مرجان‌ها، رسوبات اقیانوسی، سنگ‌ها و دیگر داده‌های طبیعی استفاده می‌کنند. ناسا (2024b) توضیح می‌دهد که این شواهد مستقل رابطه میان غلظت گازهای گلخانه‌ای و اقلیم زمین را نشان می‌دهند. این داده‌ها همچنین نشان می‌دهند که گرمایش کنونی تقریباً ۱۰ برابر سریع‌تر از میانگین گرمایشی است که پس از عصرهای یخبندان رخ داده است.

۸. اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها

اقیانوس‌ها بخشی از دی‌اکسید کربن موجود در جو را جذب می‌کنند. افزایش CO₂ محلول در آب، تعادل شیمیایی آب دریا را تغییر می‌دهد، pH را کاهش می‌دهد و مقدار یون‌های کربنات در دسترس را کمتر می‌کند. این تغییر برای موجوداتی مانند مرجان‌ها، صدف‌ها و دیگر جاندارانی که برای ساخت پوسته یا اسکلت خود به کربنات کلسیم وابسته‌اند مشکل ایجاد می‌کند و می‌تواند بر زنجیره‌های غذایی دریایی نیز اثر بگذارد (U.S. Environmental Protection Agency [EPA], 2026).

۹. اثر بر اکوسیستم‌ها و تنوع زیستی

تغییر اقلیم می‌تواند محدوده جغرافیایی گونه‌ها، زمان تولیدمثل و مهاجرت، روابط میان گونه‌ها و ساختار اکوسیستم‌ها را تغییر دهد. همه گونه‌ها توانایی یکسانی برای سازگارشدن یا جابه‌جایی با سرعت تغییر شرایط محیطی ندارند و در نتیجه برخی جمعیت‌ها کاهش می‌یابند و خطر انقراض برای گونه‌های آسیب‌پذیر افزایش پیدا می‌کند. ارزیابی جهانی IPBES تغییر اقلیم را یکی از عوامل مستقیم اصلی تغییر طبیعت و کاهش تنوع زیستی در جهان معرفی می‌کند (Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services [IPBES], 2019).

۱۰. اثرات انسانی و اجتماعی

تغییر اقلیم پیامدهایی مستقیم و غیرمستقیم برای سلامت انسان دارد و می‌تواند خطر بیماری و مرگ‌ومیر، سوءتغذیه و برخی بیماری‌های عفونی را افزایش دهد. همچنین تغییر شرایط اقلیمی بر تولید و دسترسی به غذا، منابع آب و معیشت جوامع، به‌ویژه جمعیت‌های آسیب‌پذیر، اثر می‌گذارد (World Health Organization [WHO], 2023; Food and Agriculture Organization of the United Nations [FAO], 2016).

منابع

آژانس حفاظت از محیط‌زیست ایالات متحده. (۲۰۲۶، ۲۱ آوریل). اثرات اسیدی‌شدن اقیانوس‌ها و مناطق ساحلی بر حیات دریایی. https://www.epa.gov/ocean-acidification/effects-ocean-and-coastal-acidification-marine-life

ادارهٔ ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده، آزمایشگاه پایش جهانی. (۲۰۲۵، پاییز). شاخص سالانهٔ گازهای گلخانه‌ای (AGGI). بازیابی‌شده در ۲۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، از https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html

پلتفرم بین‌دولتی علم و سیاست در زمینه تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی. (۲۰۱۹). گزارش ارزیابی جهانی تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی پلتفرم بین‌دولتی علم و سیاست در زمینه تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی (E. S. Brondízio, J. Settele, S. Díaz, & H. T. Ngo، ویراستاران). دبیرخانه IPBES. https://doi.org/10.5281/zenodo.3831673

سازمان جهانی بهداشت. (۲۰۲۳، ۱۲ اکتبر). تغییر اقلیم. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health

 سازمان ملی هوانوردی و فضایی ایالات متحده. (۲۰۲۴الف، ۲۳ اکتبر). پیامدها. علوم ناسا. https://science.nasa.gov/climate-change/effects

 سازمان ملی هوانوردی و فضایی ایالات متحده. (۲۰۲۴ب، ۲۳ اکتبر). شواهد. علوم ناسا. https://science.nasa.gov/climate-change/evidence

سازمان ملی هوانوردی و فضایی ایالات متحده. (۲۰۲۶، ۱۳ ژوئیه). علل. علوم ناسا. https://science.nasa.gov/climate-change/causes

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد. (۲۰۱۶). وضعیت غذا و کشاورزی ۲۰۱۶: تغییر اقلیم، کشاورزی و امنیت غذایی. https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/i6030e

هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم. (۲۰۲۳). تغییر اقلیم ۲۰۲۳: گزارش تلفیقی. مشارکت گروه‌های کاری یک، دو و سه در ششمین گزارش ارزیابی هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم. https://doi.org/10.59327/IPCC/AR6-9789291691647